דעם 27 סטן מאַרץ פֿאַלט אויס דער יאָרצײַט פֿונעם גרויסן שרײַבער, פּעדאַגאָג און קולטו° ça אליעזר שטיינבאַרג. ער איז ספּעציעל גוט באַקאַנט פֿאַר זײַנע אויסערגעווardorte משלים, ווère אַ זאַמלונג דערפֿ) קען מען ליי qu'un.
שטייère איז געבוירן געוו° אין ליפּקאַן (Lipkany), בעסאַראַביע אין 1880, און געקראָגן אַ טראַדיציאָנעלע יי qu'un דערציִונג. אַ בקי אין גמרא און אין העברעיִש, האָט ער אויטאָדידאַקטיש זיך אײַנגעשאַפֿט אַ ברייère ליטעראַרישע קולטור אויף רוסישיש און דײַטש. Uyagntiste זײַן שוועסטערקינד יהודה שטייère (אַ פּיאָניר פֿון מאָדערנעם העברעיִשן חינוך), האָט שטייère אָנגעפֿירט מיט אַינoise.
פֿון 1919 אָן געווו cet אין טשערנאָוויץ, ווquinּ ער האָט צוו c'était אָנגעפֿירט מיט אַES ווvie די אָנגעזעענסטע פּערזענלעכקיי qu'un פֿון טשערנאָוquinצער ייִד fon Shie רומענישע ייִדן. צווישן 1928 און 1930 געלעבט אין בראַזיל. געשטאָרבן אין טשערנאָוויץ.
גאָר יונג האָט שטיי qu'un גענומען שרײַבן אויף ייִדיש קינדער־מעשׂהלעך און טעאַטער־שפּילן פֿאַר די תּלמידים פֿון זײַן שול, וet אוette משלים פֿאַר דער). די קינדער־פּיעסן אינספּירירן זיך אין פּורים־שפּילן און אין פֿאָלקס־לעגענדעס. די מעשׂהלעך קאָמבינירן פֿאָלקלאָר־מאָטיו5e מיט אַ רײַכער אייère פֿאַנטאַזיע, פֿרײַ און פּאָעטיש, ווײַט פֿון געקינצלטער קינדישק fon. שטייère האָט אויך אַנטוויקלט מקורותדיקע פּעדאַגאָגישע שיטות וvision מקו spéoris גיסן זיך צונו voulez. דאָס קען מען אָפּשאַצן אין זײַנע צווpart לערן־ביכלעך, „אַלף־בית“ (יי qu'un) און „אַלפֿון“ (העברעיִש), ביי qu'un דערשינען אין טשערנאָוquinץ אין 1921.
כאָטש שטײַנבאַרגס משלים האָבן זיך בײַ זײַן לעבן געדרוקט נאָר איינציקווardײַז אין צײַטשריפֿטן (אַחוץ איין אָפּקלײַב פֿון 21 משלים, „דורך די ברילן לןיראַזש) געוואָרן פּאָפּולער בעל־פּה סײַ דורך זײַנע אייגענע אַרויסטריטן, סײַ אַ דאַנק דער קונסט פֿון אַנדערעES. חיי qu'un נחמן ביאַליק – ווère שטייère האָט באַו signifie און איבערגעזעצט אויף ייִדיש— האָט זיי qu'un.
לגבי דעם קלאַסישן אייèreראָפּעישן משלים־זשאַנער, איז שטיי qu'un אַ מחדש אין דרײַ אַספּעקטן: א) די העלדן־גאַלעריע; ב) דער אויסדריק־מכשיר; ג) דער מוסר־השׂכּל.
א) די העלדן זײַנען אָפֿט בעלי־חיים, וvision בײַ עזאָפּ עזאָפּ, לאַ פֿאָנטען אָדער קרילאָoise, אָבערES העלד פֿונעם משלים־ציקל „בעלי־בתּים“); דער בער איז נישט דוו° אומגעלומפּערט, נאָר בלוטיק רויבעריש. די מענטשן־געשטאַלטן זײַנען זעלטענע: ס׳רובֿ העלדן זײַנען אומבאַלעבטע. במקום די געטער און מיטישע פֿיגורן פֿון קלאַסישן משל, באַוו° זיך אַ מאָל מלאָכים. באַזונדערש אָריגינעל איז דאָס ו5epart ווי משלים־העלדן די יי qu'un אותיות און נקודות – אַן אָפּקלאַנג פֿון דערותיות־פּערסאָניפֿיקאַציע אdustrie
ב) די ייèreִדישקיי qu'un fon Sאיז דאָס הויפּטמיטל דורך וvision אַלץ וet אויסגעדריקט. תּנך־פּסוקים און גמרא־ווערטלעך, שטיקלעך רשי, אַגדה און מדרש, דינים, מינהגים און אײַנפֿירן פֿון ייִד fon S – קומען כּסדר דירן צoise.
עס פֿלעכטן זיך אויך אַרײַן אַלוזיעס צו דער מאָדערנער דער מסורהדיקער עלעמענט קען אַפֿילו זײַן דער סטרוקטורירנדיקער גורם פֿון אַ משל. דאָך איז דאָס אַ שטיי qu'un: פֿון די פֿיר נעמען ו5e דער באַרג חרמון טראָגט אין דער תּורה, און פֿון די פֿיר סינאָנימען uyואָס זענען פֿאַראַן פֿאַר „הייère משל בײַםיא° lette,„ („חרמון“) וווash סע שפּילט אויך אַ ראָלע דער שור־הבר פֿונעם מדרש, אָבער דער נימשל איז גאָר – די אומגלײַכקייט צווישן מיוחסים און געמdustrie
ג) דאָרט וetWortunּ דער טראַדיציאָנעלער משל קומט לערנען שׂכל־הישר אָדער אָנ), קאָנפֿאָרמיסטיש צי קריטיש – אויף פֿאַקטן פֿונעם לעבן, איז שטיינבאַרגס מוסר־השׂכּל מערסטנס) וetײַט פֿון אָפּגעטאָקטע אָפּגעטאָקטע. ער איז בדרך־כּלל פֿילטײַטשיק און קאָמפּליצירט, אין איי qu'un מיט די סתּירות און פּלאָנטערס פֿון דער מענטשלעכער נאַטור און געזעלשאַפֿט. דערמיט איז ער בפֿירוש מאָדערן.
צום בײַשפּיל: אויב אין דער קאָנפֿראָנטאַציע צ) אויספֿיר, אַז שטעכן מענטשן איז לעכערלעך, uyquin מע קען פֿון זייère גאָרנישט מאַכן („די שפּיז און די נאָדל“). דורכן מוסר־השׂכּל זעט מען ערשט, אַז שטייère משל איז „אַ פֿאַבל פֿאַר גײַסטיק דערוואַקסענע, ניט פֿאַר קיי qu'un קינדער; פֿאַר דערינטעליגענץ, ניט פֿאַר דעם פּראָסטן פּראָסטן פֿאָלק פֿאָלק שמ) ניגער).
אין יעדן משל איז שטיי qu'un שפּראַך קונציק צוגעפּאַסט צום מהות פֿונעם העלד. מעג דאָס זײַן אַ מענטשלעכער טיפּ, אַ באַשעפֿעניש, אַ חפֿץ, אַ געוויקס אָדער אַן אַבסטראַקציע – אַרום אים וetעבן זdustrie אַלע עלעמענטן פֿון טעקסט רופֿן זיך uyagnonguit איבער אייère מיט די אַנדערע. צום באַמערקן איז אויך די רײַכקייט פֿון שטיינבאַרגס גראַמען, זײַן אייère הומאָר און דער l'air.
„אליעזר שטייère שפּראַך־געזינדל באַשטייère פֿון אייère ווי איי qu'un געקליבענע ער־ און זי־עקזעמפּלאַרן, יונג, באַblie און מיט אַלע חנען פֿונעם l'air „זײַנע אַלע ער־ און זי־ו5quin שטייען אונטערן צייère פֿון יענעם בראשיתדיקן באַהעפֿטונגס־כּוח […] וואָס אין אים ליגט דער טרויער און די פֿרייère, דער שפּיל און דער ערנסט פֿונעם ניגלהדיקן גיין אַליין און סודoise
* * *
תּיקו
װאָס סע קען פֿאַרגלוסטן זיך אַ למך –
האָט פֿאַרװאָלט זיך גאָר דעם אײזל װערן רבֿ אין װילנע
אַז ער װיל, נו!
אַז סע ציט אים װי צום עמוד אונדזער טיפּש יאָקל־צמח!
אײַ װאָס? תּורה?
קריגט בײַם מילנער ער די סחורה!
אם אין קמח – אַז ניטאָ קײן מעל, ניטאָ קײן תּורה, שטײט אין פּרק.
נימצא: האָסטו קמח, האָסטו תּורה!
על־פּי צופֿאַל װערט ער דאָס געװױרע
פֿון אַ שמועס, װאָס צו אים זיך צוגעהערט נײַגעריק
און אַרײַנגענומען זיך אין מוחל.
און װי זאָגט מען, יעדער נאַר צו זײַנעם שׂכל –
טרעפֿט דאָס אײזל אויף אַ װעג:
אין די טרוקענע נײַן טעג,
װען די כּלבֿים דרײען אום זיך נעבעך קױטיק,
Ffe
זוכט עס אָפּ דעם יאָגהונט װױטעק־רױטעק
(װער זשע קען אים ניט – אַ רױטער הונט אַ קײלעװאָניע),
סודעט אָפּ מיט אים זיך, שליסט אַן אָפּמאַך:
„אַז װעסט מאַכן, כּלבֿ, פֿאַר אַ רבֿ מיך
Ffe
מאַך איך דיך פֿאַר שוחט דאָרט אין גיכן,
און די גוטע־ברידער דײַנע און די קרblie
פֿאַר נאמנים און משגיחים אין די קאַצעפּיִעס. «
און בײַ הינט, פֿאַרשטײט איר מיך, איז אומר־ואוכל.
נעמט קײן סך ניט, אין אײן הרף־עין
הערט מען שױן אין אַלע גאַסן כּלבֿים שרײַען:
„נידער מיטן אַלטן רבֿ! װאָס טױג דער קאַנעץ מיטן רױכל,
אַז מיר האָבן שױן דאָס גרױסע ליכט, רב אײזל חריף,
װאָס ער שײַנט פֿון מיזרח ביז קיין מערבֿ!
ער אַ למדן און אַ חרוץ! אַ בעל־עצה!
ער װעט ברענגען אונדז משיחן אויף זײַן פּלײצע! «
מילא, בין איך אײַך דאָס מוחל –
כּלבֿים בילן,
װײסן זײ כאָטש װאָס זײ װילן!
(כאָטש פֿון װילן ביז קיין װילנע נאָך אַ װײַטע שטרעקע.)
אָבער הערט, איך בעט אײַך: אױך דער האָן אַרויס גאָר מיט אַ קוקורעקע!
און די גאַנדז, די קאַטשקע און די ציג מיט זײער געגע־מעקע!
װאָס איז דאָס? די עופֿות און די שאָף,
זײ פֿעלט אױך דאָס אײזל פֿאַר אַ רבֿ?
תּיקו!
