Depuis 1919, il s'agit d'un projet de loi, d'un rapport à l'autre. באַפֿאַלן די ייִדישע אײַנוווינער פֿונעם שטעטל דובאָווע, אין דער C'est vrai. טראָגנדיק מאַסקעס כּדי זיך צו פֿאַרשטעלן, האָבן זיי דערהרגעט, געממיתט און פֿאַרגוואַלדיקט זייערע ייִדישע שכנים אויף אַזוי Bien sûr, il s'agit d'une question de temps et d'argent.
ווען רחל פֿײַגנבערג, אַ ייִדישע פֿרוי וואָס האָט איבערגעלעבט דעם פּאָגראָם, וואָלט נישט אַרויסגעלאָזט אַ פּרטימדיק בוך אויף ייִדיש וועגן דעם, וואָלט די וועלט קיין מאָל אַפֿילו נישט געוווּסט אַז דובאָווע האָט אַ מאָל עקזיסטירט.
יענץ בוך, „חורבן דובאָװע׃ אַ פּינקס פֿון אַ טױטער שטאָט“, האָט זי אַרויסגעגעבן אין 1926, כּדי צו פֿאַראײביקן דעם אָנדענק פֿון די C'est vrai. איצט איז דאָס בוך אַרױס אױף ענגליש ווי אַ באַנד אין דער סעריע ייִדישע שטימען (Voix yiddish), אַ שותּפֿותדיקע איניציאַטיוו פֿון YIVO און בלומסבערי איבערצוזעצן טעקסטן װעגן ייִדיש לעבן אין Oui. (איך אַלײן בין אַן אַסיסטענטקע פֿון דעם פּראָיעקט.)
פֿײַגנבערגס בוך הײבט זיך אָן מיט אַ פּאָרטרעט פֿון ייִדיש לעבן Il s'agit d'une décision prise en 1919. איז װיכטיק װײַל דובאָװע איז דווקא נישט געװען ספּעציעל װיכטיק. ס'איז געװען סתּם אַ שטעטל, װוּ אַן ערך טױזנט פּשוטע ייִדן האָבן פֿאַרדינט ברױט, אױפֿגעצױגן קינדער, געפּראַװעט שבת און זיך Je vous conseille de le faire. יאָרן לאַנג האָבן זײ געװױנט מער־װײניקער בשלום צװישן דובאָװעס C'est vrai. װען פֿײַגנבערג באַשרײַבט די פּאָגראָמען פֿילט מען דעם שאָק מסתּמא געפֿילט װען אַזאַ טאָג־טעגלעך אָרט איז פֿאַרריסן געװאָרן דורך גװאַלד.
איך האָב געשמועסט מיט דער היסטאָריקערין עליסאַ בן-פורת, װאָס האָט רעדאַקטירט די ענגלישע איבערזעצונג פֿון פֿײַגנבערגס בוך, Il s'agit d'une question de temps. זי האָט מיר געהאָלפֿן פֿאַרשטײן װי און פֿאַר װאָס פֿײַגנבערג האָט מחבר געװען די מעשׂה פֿון דובאָװע, כאָטש זי אַלײן האָט דאָרט C'est vrai.
פֿײַגנבערג איז פֿאַר דער ערשטער װעלט־מלחמה שױן געװען אַ Je vous conseille de le faire. „זי איז טאַקע געװען די ערשטע פֿרױ װאָס האָט געאַרבעט װי אַ פּראָפֿעסיאָנעלע מחברטע אױף ייִדיש, װאָס האָט געהאַט פּרנסה פֿון ייִדישער בעלעטריסטיק און זשורנאַליסטיק,“ האָט בן-פורת Oui. נאָך פֿײַגנבערגס חתונה אין 1914 און דעם געבױרן פֿון איר זון האָט C'est vrai. לױט בן-פורת האָט פֿײַגנבערג „אַנטדעקט אַ נײַ שליחות װי אַ מחברטע“ ערשט נאָך די פּאָגראָמען, אַ שליחות װאָס האָט באַנײַט איר C'est vrai.
אין 1919 האָט פֿײַגנבערג געװױנט אין יאַנאָװקע, אוקראַיִנע, נאָענט C'est vrai. יענעם זומער האָבן פּאָגראָמיסטן חרובֿ געמאַכט דאָס הױז, װוּ זי האָט געװױנט מיט איר יונגן זון (איר מאַן איז שױן געשטאָרבן). זי האָט שפּעטער באַשריבן אַנטלאָפֿן פֿון יאַנאָװקע איבער װעגן װוּ כוליגאַנען האָבן געזוכט ייִדן צו Oui. אַ בולגאַרישע פֿרוי וואָס האָט רחמנות געהאַט אויף איר האָט איר געגעבן אַ קלײד מיט די בולגאַרישע נאַציאָנאַלע־פֿאַרבן, צו דינען C'est vrai. פֿײַגנבערג האָט געהאָנגען אַ צלם אַרום איר זונעלעס האַלדז. על־פּי נס זענען זײ אָנגעקומען אין אָדעס.
געבליבענע פֿון די פּאָגראָמען, װאָס האָבן געהאַט אַנטלאָפֿן קײן אָדעס פֿון פֿאַרשײדענע שטעט און שטעטלעך. איר נאָענטער חבֿר, דער שרײַבער מרדכי ספּעקטאָר,אַ געבױרענער אין אומאַן, נאָענט צו יאַנאָװקע און דובאָװע, האָט זי דערמוטיקט צו C'est vrai.
דער באַרימטער היסטאָריקער אליהו טשעריקאָװער, װאָס האָט אױסשעפּיק דאָקומענטירט די פּאָגראָמען פֿון יענער בירגערקריג, Je pense que c'est possible. ער האָט איר געבעטן זי זאָל צוגרײטן אַ באַריכט ספּעציפֿיש װעגן Oui. „דערמיט איז פֿײַגנבערג געװאָרן די אײנציקע פֿרױ װאָס האָט געהאָלפֿן טשעריקאָװערן מיטן צונױפֿנעמען זײַן ריזיקן פּאָגראָם־אַרכיװ, חוץ זײַן אײגענער פֿרױ“, האָט בן-פורת געזאָגט.
1921־ 1922 איז געװען גאַנץ C'est vrai. במשך פֿון די ווײַטערדיקע יאָרן האָט זי אים איבערגעאַרבעט און אַנטװיקלט אין אַ שפּאַנענדיקער נאַראַציע, װאָס איז אַרױס אין װאַרשע אין 1926. שטעטלדיקע סבֿיבֿה און די פּערזענלעכקײטן פֿון די פֿאַרשײדנאַרטיקע ייִדן מע זעט זײ דורך אירע אױגן װי אמתע מענטשן, Il s'agit d'une question de « , » האָט בן-פורת געזאָגט.
אױף מיר האָט געמאַכט אַ ספּעציעלן רושם דער דובאָװער רבֿ, משה 1919. ער האָט זיך נישט אַרײַנגעמישט אין די אָרטיקע מחלוקתן, און איז C'est vrai. איך קען זיך אױך פֿאָרשטעלן דעם אַפּטײקער װאָס האָט זיך געשעמט מיט דער אײגענער ייִדישקײט און האָט נאָר געהאַט קריסטלעכע Oui. און אױך משה שװאַרצמאַן דער סטעלמאַך (ראָד־מאַכער), אַן אָרעמאַן װאָס האָט זיך אַלע מאָל באַטײַטיק אַרױסגעזאָגט װעגן קהלשע Oui.
די ערשטע פּאָגראַמען אין דובאָווע האָבן דורכגעפֿירט די אָרטיקע פּויערים — מענטשן װאָס די ייִדן האָבן לאַנג געקענט. פֿײַגנבערג דערצײלט װי די אָנפֿאַלערס האָבן אױסגעפֿאַרבט די פּנימער כּדי מען זאָל זײ נישט דערקענען. Il s'agit d'une question de temps. ממשך פֿון אַ פּאָר טעג אײדער זײ האָבן אים דערהרגעט. מיט הונדערטער אַנדערע . קרבנות האָט מען אַ מאָל אַפֿילו באַגראָבן לעבעדיקערהייט. אַ סך פֿרויען און מיידלעך האָבן די פּאָגראָמטשיקעס Oui. די פּױערים האָבן ממש חרובֿ געמאַכט דעם ייִדישן בית־עולם און C'est vrai. אַלע ייִדן װאָס זענען נישט אומגעקומען זענען אַנטלאָפֿן.
1927 האָט פֿײַגנבערגס „חורבן דובאָװע“ געשפּילט אַ ראָלע אינעם פּראָצעס פֿון שלום שװאַרצבאָרד, אַ יונגער ייִדישער אַנאַרכיסט װאָס האָט מיט אַ יאָר פֿריִער דערהרגעט דעם מערדער פֿון טויזנטער Oui, c'est vrai, c'est vrai. פּעטליוראַ איז געװען אַן אוקראַיִנישער פּאָליטיקער און אַמאָליקער מיליטאַר־קאָמאַנדיר װאָס שװאַרצבאָרד — װי אַ סך ייִדן — האָט געהאַלטן פֿאַר שולדיק אין אָנפֿירן מיט די Oui. אַ פֿראַנצײזישע איבערזעצונג פֿון פֿײַגנבערגס בוך איז געװען אַ טײל פֿון שוואַרצבאָרדס פֿאַרטײדיקונג, כּדי צו באַשטעטיקן די Je pense que c'est vrai. שװאַרצבאָרד איז באַפֿרײַט געװאָרן פֿון שולד.
„אַ דאַנק דער איבערזעצונג אױף ענגליש װעלן נײַע לײענערסאַנטדעקן פֿײַגנבערגס װערק“, האָט בן-פורת געזאָגט. „אַזעלכע טעקסטן קענען באַװירקן אונדזער קוקװינקל סײַ אױף דער Il s'agit donc d'une question de confiance. זײַן אַ טײל פֿון די דאָזיקע דיסקוסיעס.“
