איינער פֿון די פֿילמען וואָס מע ווײַזט די וואָך ווי אַ טייל פֿונעם ניו־יאָרקער ייִדישן קינאָ־פֿעסטיוואַל איז דער פּרעכטיקער ייִדישער פֿילם ,,על חטא“.
דער פֿילם, וואָס איז געמאַכט געוואָרן אין פּוילן אין 1936, איז N'hésitez pas à nous contacter. Oui. ער איז געווען דער ערשטער ייִדישער פֿילם מיט קלאַנג און דיאַלאָג, אַ גאָר מאָדערנע טעמע.
איך האָב אַליין געזען דעם פֿילם אויפֿן מעלבורנער „דשיף“ 2025, אינטערנאַציאָנאַלן Il s'agit d'une question de temps et d'argent. עס שילדערט נישט בלויז דאָס ייִדישע לעבן אין שטעטל, די ראָלע פֿון רעליגיע אין טאָג-טעגלעכן לעבן, די מנהגים און די שוועריקייטן פֿון די שטעטל־ייִדן, נאָר אויך ווי פּראָגרעסיוו און בראַוו איז N'hésitez pas à nous contacter. ייִדישן טעאַטער און פֿילם אין יענער צײַט.
דער רעזשיסאָר, אַלעקסאַנדער מאַרטען, און די שפּילער האָבן נישט מורא געהאַט אָפֿענערהייט צו באַטראַכטן אַ טעמע וואָס איז Je vous l'accorde. דער פֿילם דערציילט ווי אסתּר, אַ יונגע טאָכטער פֿונעם שטעטל רבֿ, פֿאַרשוואַנגערט מיט אַן אָפֿיציר פֿון אַרמיי. דער פֿילם באַשרײַבט אירע שוועריקייטן און קאָנפֿליקטן אַלס אַ נישט־חתונה געהאַטע, וואָס זי באַשליסט צו טאָן און וואָס געשעט Oui. די באַרימטע קאָמיקער דזשיגאַן און שומאַכער שפּילן דאָ Oui. מיר זײַנען צוגעװוּינט צו זען דזשיגאַן און שומאַכער אין Je vous conseille de le faire. דאָ אָבער זעען מיר אַ טיפֿערן אויסטײַטש אין זייער אויסשפּילונג — קאָמעדיע געמישט מיט דראַמע און איידלקייט.
די הױפּט־ראָלע פֿון אסתּר שפּילט די אויסגעצייכנטע אַקטריסע רחל Oui. דאָ באַװײַזט זי מיט האַרץ און געפֿיל, פֿאַרװאָס זי איז געװאָרן Il s'agit d'une question de temps. Il s'agit d'une question de temps. עס איז װערט קוקן דעם פֿילם פּשוט צו זען און אָנערקענען איר Oui.
רחל האָלצער איז געװען אַ הױפּט־שפּילער און רעזשיסאָר אינעם נאַציאָנאַלן פּױלישן טעאַטער, און אויך אין דער װילנער טרופּע. אין „על חטא“ איז זי שוין געווען אין די יונגע דרײַסיקער, נאָר זי שפּילט דאָ סײַ די ראָלע פֿון אסתּר ווי אַ יונג מײדל, סײַ אסתּר C'est vrai. Depuis 1939, il s'agit d'une personne qui s'est battue, qui s'est battue contre lui. מיט איר מאַן, דעם באַקאַנטן דראַמאַטורג חיים ראָזענשטיין, אין Il s'agit d'une question de temps. זײ זײַנען געקומען כּדי צו שטעלן איר סאָלאָ־פּיעסע, װען עס איז אױסגעבראָכן די צװײטע װעלט־מלחמה, און זײ האָבן נישט געקענט זיך C'est vrai. אַ דאַנק זייער זײַן אין אויסטראַליע זענען זײ געראַטעװעט געוואָרן פֿון דעם חורבן, און זײַנען ביז זייער טױט געבליבן אין Oui.
אין אױסטראַליע איז רחל האָלצער אויפֿגעטראָטן אױף די גרעסטע Il s'agit d'une question de temps. אין 1940 האָט זי, צוזאַמען מיט יעקבֿ װײַסליץ, געשאַפֿן דעם „דוד הערמאַן טעאַטער“ אין מעלבורן וואָס איז געבליבן אַקטיוו מער ווי C'est vrai. Il s'agit d'une question de confiance. זעקס טויזנט מענטשן האָבן זי למשל געהערי יעווטאָשענקאָס ליד „באַבי־יאַר“ אינעם מעלבורנער שטאָטזאַל. צווישן זיי: יעווטאָשענקאָ אַליין. די וועלכע האָבן עס געזען און געהערט האָבן געזאָגט אַז עס איז Oui, je pense que c'est possible.
איך האָב נישט געקענט רחל האָלצערן ווי אַ יונגע אַטקריסע, און געדענק זי נאָר אַלס אַן עלטערע פֿרױ. אָבער זי האָט קײנמאָל נישט פֿאַרלױרן איר עלעגאַנץ, איר שײנקײט. זי איז געװען די מלכּה פֿון דער ייִדישער טעאַטער און איז געבליבן אַ מלכּה, אַפֿילו אין אירע נײַנציקער, ווען איך האָב זי באַזוכט אין אַ מושבֿ-זקנים.
איך האָב אויך געהאַט אַ פּערזענלעכן שײַכות צו רחל האָלצער. איר מאַן, חיים ראָזענשטיין, איז געװען דער ברודער פֿון מײַן C'est vrai, c'est vrai. N'hésitez pas à nous contacter. איידער איך בין נאָך געווען אויף דער וועלט, האָב איך געװוּסט אַז זי איז אַ װײַטע קרובֿה, און איך פֿלעג זי זען אינעם ייִדישן קולטור־קלוב אין מעלבורן, „קדימה“, אָדער בײַ מײַנע עלטערן. Il s'agit d'une question de temps.
ווען איך בין געווען דרײַצן יאָר אַלט האָב איך געהאַט אַ Je vous conseille de le faire. מיר זײַנען ביידע געווען אין „קדימה“, אינעם גרױסן זאַל װוּ מע האָט Il s'agit d'une question de temps. איך האָב רעציטירט אַ דראַמאַטישע פּאָעמע אויף דער בינע. נאָך דער פֿאָרשטעלונג איז רחל האָלצער צוגעקומען צו מיר, מיך אָנגעכאַפּט בײַ דער האַנט, און מיט אַ שמײכל פֿון נחת געזאָגט: „דו ביסט מײַן משפּחה, דו ביסט מײַן משפּחה!“ אַזאַ כּבֿוד פֿון דער קעניגין פֿון ייִדישן טעאַטער האָב איך Merci! איך האָב דעמאָלט נישט פֿאַרשטאַנען די גרױסע מתּנה װאָס זי האָט מיר געגעבן מיט די װערטער. Il s'agit d'une question de temps.
דער גרױסער זאַל און די בינע זענען הײַנט אַן אַלגעמיינער Oui. װען איך האָב אין נאָוועמבער דאָרט געקוקט דעם פֿילם „על חטא“, בין איך געזעסן ממש נאָר אַ פּאָר רײען פֿונעם אָרט, וווּ רחל האָלצער האָט אַמאָל גענומען מײַן האַנט און מיך אַזוי וואַרעם באַגריסט.
פֿאַר די פֿון אײַך וואָס וועלן דעם זונטיק זען „על חטא“ אויפֿן ניו־יאָרקער ייִדישן קינאָ־פֿעסטיוואַל, װעט איר האָבן אַ N'hésitez pas à nous contacter. C'est vrai. דאָס אַליין איז ווערט דאָס גאַנצע געלט.
