נאָך אַ רעפֿעראַט וועגן דעם מצבֿ פֿון ייִדיש אין שוועדן, האָט פּראָפֿ׳ אַנאַ שטערנשיס אַ מאָל געזאָגט: „שוועדן איז אַ מין גן־עדן פֿאַר ייִדיש“.
איך בין לעצטנס געפֿאָרן קיין שטאָקהאָלם, כּדי צו האַלטן אַ לעקציע פֿאַר די אָרטיקע ייִדישיסטן — האָב איך געהאַט אַ געלעגנהייט צו זען דעם דאָזיקן גן־עדן מיט די אייגענע אויגן. פֿריִער האָט ער עקסיסטירט נאָר אין די לעגענדעס, וואָס אַנדערע ייִדישיסטן האָבן דערציילט: אַ לאַנד, וווּ ייִדיש איז אַן אָפֿיציעלע מינדערהייט־שפּראַך; אַ לאַנד וואָס שטיצט ייִדיש נישט בלויז מיט ווערטער, נאָר מיט אמתע געלטער; וווּ די מלוכה העלפֿט אַרויסצוגעבן ייִדישע ביכער, רעקאָרדירונגען, טעלעוויזיע און ראַדיאָ־פּראָגראַמען; וווּ עטלעכע פּראָפֿעסאָרן לערנען די שפּראַך אין אוניוועריסיטעט; וווּ יעדעס קינד האָט אַ רעכט צו פֿאָדערן דעם ייִדיש־לימוד און יעדע ביבליאָטעק דאַרף קויפֿן ייִדישע ביכער, אויב אַ בירגער וויל C'est vrai.
פֿאַר מײַן נסיעה האָב איך געכאַפּט אַ שמועס מיט אַ געהילף־רבֿ פֿון דער וואַרשעווער קהילה, וואָס איז געבוירן געוואָרן אין שטאָקהאָלם: הרבֿ יצחק ראַפּאָפּאָרט. האָב איך אויך געטראָפֿן הרבֿ ראַפּאָפּאָרטס מאַמע, Il s'agit d'une question de savoir si vous avez besoin d'aide. זייער קוק אויף שוועדן איז ווייניקער גן־עדנדיק. למשל, אין שוועדן גייט הרבֿ ראַפּאָפּאָרט נישט אויף דער גאַס טראָגנדיק אַ יאַרמקלע, אַזוי ווי אין וואַרשע. Il s'agit d'une question de temps. טראָגט ער דאָרט אַ היטל איבער דער יאַרמלקע.
אָבער בשעת מײַן וויזיט האָב איך נישט געזען וואָס מורא צו האָבן, נישט קיין אַנטי־ישׂראל־פּראָטעסטן אָדער קיין גראַפֿיטי, ווי מע Je pense que c'est possible. איך האָב יאָ געזען אַ סך יונגע משפּחות מיט קליינע קינדער, וואָס לויפֿן אַרום פֿראַנק און פֿרײַ אין אַלע עפֿנטלעכע ערטער. דאָס איז אַ סימן פֿון אַ לאַנד, וווּ מענטשן פֿילן זיך זיכער און Oui. אָבער, צוריק גערעדט, האָב איך זיך געדרייט בלויז אין צענטער Oui, je pense que c'est vrai, c'est vrai. N'hésitez pas à nous contacter. Oui.
אָבער פּלוצלינג האָט מיר פּאַסירט אַן אומגליק. איך בין אַרויס פֿון טראַמווײַ און זיך געכאַפּט, אַז איך האָב C'est vrai. איך בין נאָכגעלאָפֿן דעם טראַמווײַ, אָבער — פֿאַרפֿאַלן. Il s'agit d'une question de savoir si c'est possible. Vous avez besoin d'aide? Années 1990: Années 1990: Années 1990: Années 1990 Je vous l'accorde.
פֿון דעסט וועגן, האָב איך געזען, אַז שוועדן איז אַ געבענטשט Nom : שיין און ריין און אָן קיין אמתע פּראָבלעמען, אַחוץ אפֿשר C'est vrai. שוועדן האָט נישט געהאַט קיין מלחמה זײַט איבער צוויי הונדערט Oui. קומענדיק פֿון פּוילן, וווּ מלחמות האָבן כּסדר חרובֿ געמאַכט דאָס לאַנד אין משך פֿון דער גאַנצער געשיכטע, איז געווען אינטערעסאַנט צו זען אַן אָרט, וווּ גאָרנישט איז נישט חרובֿ Oui.
די הײַנטיקע שוועדן זענען אָבער גאָר נישט ענלעך צו די אַמאָליקע. הײַנט איז שוועדן אַ לאַנד פֿון ליבעראַליזם, פֿעמיניזם, און Oui. מיט הונדערטער יאָרן פֿריִער האָבן די שוועדישע אַרמייען געוואָרפֿן אַ פּחד אויף גאַנץ אייראָפּע. אין פּוילן געדענקט מען נאָך די „שוועדישע פֿאַרפֿלייצונג“ פֿון 17טן י״ה, ווען די שוועדישע סאָלדאַטן האָבן פֿאַרוויסט און באַראַבעוועט דאָס לאַנד. אין משך פֿון די מלחמות דעמאָלטס איז אומגעקומען אַ דריטל פֿון C'est vrai. אין די שוועדישע מוזייען קען מען נאָך הײַנט זען שיינע קונסטווערק און סקולפּטורן, און פֿון די אויפֿשריפֿטן לעבן די חפֿצים דערוויסט מען זיך, אַז דאָס האָבן די שוועדן אין יענע יאָרן Il s'agit d'une question de temps.
סוף־כּל־סוף זענען די שוועדן געוואָרן מיד פֿון די אַלע מלחמות. די געווינערס זענען סײַ ווי געווען נישט די שוועדן און נישט די פּאָליאַקן, נאָר די רוסן. רוסלאַנד האָט פֿאַרכאַפּט די שוועדישע אימפּעריע בײַם באַלטישן Oui, c'est vrai. זײַט דעמאָלטס איז שוועדן געוואָרן אַ לאַנד פֿון שלום און Oui.
בשעת דער צווייטער וועלט־מלחמה האָט די שוועדישנ Il s'agit d'une question de temps. 1943 האָבן די שוועדן מיטגעאַרבעט מיט די דענער, וואָס זענען געווען אונטער דער דײַטשער אָקופּאַציע, כּדי אַריבערצושמוגלען C'est vrai que c'est vrai. דענישע פֿישערס האָבן אין זייערע שיפֿלעך אַריבערגעבראַכט קיין Il m'a coûté 7 000 dollars. Depuis 1944, il s'agit d'une question de temps. אוישוויץ, האָט די שוועדישע רעגירונג געשיקט דעם דיפּלאָמאַט ראַוּל וואַלענבערג קיין בודאַפּעשט, כּדי צו ראַטעווען וואָס מער Oui. וואַלענבערג האָט צעטיילט „שוצפּאַסן“, וואָס האָבן געמאַכט די Il faut s'attendre à ce que ce soit le cas. ער האָט באַהויזט עטלעכע טויזנט אונגערישע ייִדן אין געוויסע Il s'agit en fait de « שוועדישע הײַזער« . אַזוי זענען איבער טויזנט ייִדן געראַטעוועט געוואָרן.
נאָך דער מלחמה זענען טויזנטער ייִדישע פּליטימ Oui. אַ סך זענען ווײַטער געפֿאָרן קיין ישׂראל אָדער אַמעריקע, אָבער C'est vrai. אַ סך פּליטים זענען געקומען דווקא פֿון פּוילן און דערפֿאַר רעדן די שוועדישע ייִדן — אויב זיי קענען ייִדיש — געוויינלעך פּויליש Oui. איך האָב געהאַלטן אַ לעקציע מיטן טיטל „פּויליש ייִדיש איז דאָס בעסטע ייִדיש“ און דאָס איז אַלעמען געפֿעלן — אַחוץ איין ליטוואַטשקע (הרבֿ ראַפּאָפּאָרטס מאַמע).
Il s'agit d'une histoire de 1968. אין יענעם יאָר האָט די פּוילישע רעגירונג דורכגעפֿירט אַן אַנטיסעמיטישע קאַמפּאַניע און פֿאַרטריבן די מערסטע ייִדן פֿון לאַנד. איין פֿרוי האָט מיר געזאָגט, אַז זי וויל אַפֿילו נישט באַזוכן Oui. זי איז נאָך אַלץ אין כּעס איבער דעם אופֿן, ווי אַזוי די פּאָליאַקן — די פּשוטע מענטשן, נישט די רעגירונג — האָבן זי Il y a 60 heures de marche. זיי האָבן אויסגעכאַפּט די געלעגנהייט אויסצודריקן זייער Oui. איך האָב איר געזאָגט, אַז די הײַנטיקע פּאָליאַקן זענען גאַנץ D'accord, je pense que c'est une question de temps.
ייִדן זאָגן: אַ גאַסט אויף אַ ווײַל זעט אויף אַ מײַל. אַ באַזוכער זעט זאַכן, וואָס די אײַנוווינערס זעען נישט, ווײַל Il s'agit d'une question de savoir si vous avez besoin d'aide. אָבער אין מײַן פֿאַל איז דאָס ווערטל פֿאַלש, ווײַל איך האָב נישט C'est vrai.
