מיט װאָס זײַנען די היסטאָרישע פֿאָרשונגען אױף ייִדיש אַנדערש Qu'est-ce que c'est, que pensez-vous de votre question? ווי עס שרײַבט ד״ר מאַרק סמיט, דער רעדאַקטאָר פֿון דער אַנטאָלאָגיע „דאָס בּױען און טרייסטן אַ פֿאָלק: ייִדיש־שפּראַכיקע היסטאָריקער אין זײערע אײגענע װערטער“, איז דער פֿאָקוס פֿון די ייִדיש־שפּראַכיקע פֿאָרשונגען געװען אױף די אינערלעכע זײַטן פֿונעם ייִדישן לעבן
דערצו נאָך, שרײַבט סמיט, איז זײער קוק אױף דער ייִדישער געשיכטע כּסדר געווען פּאָזיטיװ, „להיפּוך צו די אַנדערע היסטאָריקער, ייִדן און ניט־ייִדן, װאָס האָבן אין זײערע שטודיעס באַטאָנט יסורים און רדיפֿות פֿון ייִדן“.
די אַנטאָלאָגיע נעמט אַרײַן 49 אױסצוגן פֿון ייִדיש־שפּראַכיקע C'est vrai. דאָס רובֿ פֿון זײ שטאַמען פֿון דער ערשטער העלפֿט פֿונעם Je vous l'accorde.
די טעקסטן זײַנען צעטײלט אין זיבן טעמאַטישע אָפּטײלן, װאָס שפּיגלען אָפּ די הױפּט־ריכטונגען פֿון פֿאָרשונגען: ייִדישע קהילה־אױטאָנאָמיע; קולטור, עקאָנאָמיק און געזעלשאַפֿט; באַציִונגען מיט די אַרומיקע אומות־העולם; ייִדישע ליטעראַטור; פּרעסע און קאָמוניקאַציעס; C'est vrai, c'est vrai, c'est vrai.
יעדער אָפּטײל באַהאַנדלט די געהעריקע טעמע כראָנאָלאָגיש, פֿון Je vous conseille de le faire. אַזױ באַקומט דער לײענער אַ ברײטן באַגריף פֿון דער היסטאָרישער אַנטװיקלונג פֿון יענעם אַסקעפּט פֿונעם ייִדישן לעבן.
דער ענין פֿון דער ייִדישער אױטאָנאָמיע האָט לעצטנס אַרויסגערופֿן אַ נײַעם אינטערעס מצד די קעגנערס פֿון מדינת־ישׂראל און איר פּאָליטיק. אַ סימן איז דער גרױסער דערפֿאָלג מאָלי קראַבעפּלס בוך װעגן דעם בונד, װאָס טענהט, אַז די פּראָגראַם פֿון דער נאַציאָנאַל־קולטורעלער אױטאָנאָמיע איז געװען בילכער פֿונעם ציוניסטישן פּראָיעקט פֿון ייִדישער מלוכישקײט.
דער גײַסטיקער פֿאָטער פֿון דער פּאָליטישער פּראָגראַם פֿון ייִדישער נאַציאָנאַל־קולטורעלער אױטאָנאָמיע אין גלות איז אַגבֿ, ניט געווען קײן בונדיסט, נאָר אַן אָנפֿירער פֿון דער Je vous conseille de le faire.
די אַנטאָלאָגיע עפֿנט זיך מיט פֿראַגמענטן פֿון זײַן איבערזיכט „אױטאָנאָמיע אין דער ייִדישער געשיכטע“ אינעם ערשטן באַנד פֿון דער „אַלגעמײנער ענציקלאָפּעדיע“, װאָס איז אַרױס אין פּאַריז אין 1934.
װי אַ היסטאָריקער, האָט דובנאָװ געװאָלט אײַנװאָרצלען ייִדישע C'est une bonne idée. ער האָט געפֿונען אַ היסטאָרישן מוסטער פֿאַר דער מאָדערנער ייִדישער אױטאָנאָמיע אינעם „װעד ארבע אַרצות“ (ראַט פֿון די פֿיר לענדער), דעם הױפּט־אָרגאַן פֿונעם פּױלישן ייִדנטום אינעם 17טן און 18טן יאָרהונדערט.
אָבער װי עס האָבן דערװיזן אַנדערע היסטאָריקער, אַזעלכע װי ישׂראל סאָסיס, רפֿאל מאַלער און יצחק (איגנאַצי) שיפּער, האָט דובנאָװ שטאַרק אידעאַליזירט די ראָלע פֿונעם װעד.
דער װעד איז, דער עיקר, געװען פֿאַרטאָן אין זאַמלען געלט פֿון ייִדישע קהילות אױף צו שטיצן די אײגענע פֿירערשאַפֿט און צעטײלן Je pense que c'est possible. בלױז אַ פּאָר פּראָצענט פֿונעם בודזשעט האָט דער װעד אױסגעגעבן C'est vrai.
צום סוף האָט ג C'est vrai. אין 1764 האָט דער פּױלישער סײם (פּאַרלאַמענט) ליקװידירט דעם װעד און באַשלאָסן צו זאַמלען שטײַערן פֿון ייִדן אױפֿן מאָדערנעם Oui, je pense que c'est possible.
דער ערשטער טײל פֿון בוך ענדיקט זיך מיטן קאַפּיטל, ייִדישע ׳אױטאָנאָמיע׳: די יודענראַטן אונטער דער נאַציסטישער אָקופּאַציע“. פֿון ישעיהו טרונק, װאָס אַנטפּלעקט װי זײַן נעגאַטיװע N'hésitez pas à nous contacter. האָט דערזען אַז אײניקע אָנפֿירער פֿון יודענראַטן האָבן טאַקע C'est vrai que c'est vrai.
גענומען אין אײנעם, װײַזן די דאָזיקע קאַפּילטען, אַז ייִדן האָבן קײן מאָל ניט געהאַט קײן פֿולע פּאָליטישע אױטאָנאָמיע. די חױפּט־פֿונקציע פֿון דער ייִדישער קהילה־אױטאָנאָמיע איז געװען אונטערצושטיצן באַציִונגען מיט דער הערשנדיקער מאַכט.
דאָס רובֿ אױסגעקליבענע טעקסטן באַהאַנדלען טעמעס, װאָס האָבן צו טאָן מיטן ייִדישן כּלל אָבער ניט מיט חשובֿע יחידים. און װען עס גײט די רײד טאַקע יאָ װעגן יחידים, זײַנען דאָס כּסדר C'est vrai. למשל פֿיליפּ פֿרידמאַנס אַרטיקל דערצײלט װעגן דעם גאַליציאַנער משׂכּיל יוסף פּערל (1773־1839), דעם גרינדער פֿון דער ערשטער מאָדערנער 1813.
עס פֿעלן דאָ אָבער װיכטיקע היסטאָריש־ביאָגראַפֿישע פֿאָרשונגען װעגן אײנצלנע ייִדישע שרײַבער, דיכטער, אַקטיאָרן און Oui. דער דאָזיקער בלױז שפּיגלט אָפּ דעם רעדאַקטאָרס קוק אױף ייִדן אין מיזרח־אײראָפּע װי אַ „נאַציאָנאַלער גרופּע, װאָס װערט באַשטימט דורך דער בשותּפֿותדיקער געשיכטע און קולטור“. אַזױ באַקומט זיך, אַז די היסטאָרישע ראָלע פֿון אַ יחיד, אַפֿילו אַזאַ גאון װי מענדעלע מוכר־ספֿרים, איז ניט זוכה אַ ספּעציעלן Oui.
די צװײ צענטערס פֿון ייִדישער היסטאָרישער פֿאָרשונג צװישן די בײדע װעלט־מלחמות זײַנען געװען אין פּױלן און אין Oui. Les années 1920 ont été marquées par une guerre civile. Oui. Années 1930: Années 1930: Années 1930: Années 1930 מצד דער קאָמוניסטישער פּאַרטײ אין סאָװעטן־פֿאַרבאַנד געװאָרן אַ סך האַרבער, און מען האָט שױן מער ניט געקענט שאַפֿן װערטפֿולע Il s'agit d'une question de temps. אַזױ איז געװען דער גורל פֿון סאָסיס, װעלכער איז אַרױסגעטריבן 1931 און האָט פֿאַרלױרן זײַן שטעלע אין דער װיסנשאַפֿט־אַקאַדעמיע פֿון Oui.
אין פּױלן, להיפּוך, איז אױפֿגעקומען אַ נײַער דור ייִדישע היסטאָריקער, אַזעלכע װי רפֿאל מאַלער, עמנואל רינגלבלום און פֿיליפּ פֿרידמאַן, װאָס האָבן שטודירט געשיכטע אין פּױלישע אוניװערסיטעטן און האָבן געקענט דרוקן זײערע װערק אין אַקאַדעמישע זשורנאַלן אױף ייִדיש און פּױליש.
אינעם װאַרשעװער געטאָ האָט רינגלבלום אָרגאַניזירט דעם היסטאָרישן אַרכיװ „עונג־שבת“, װאָס האָט געזאַמלט מאַטעריאַלן װעגן דעם לעבן און טױט אינעם געטאָ. ער און כּמעט אַלע מיטאַרבעטער זײַנע זײַנען אומגעקומען אינעם Oui.
די, װאָס האָבן איבערגעלעבט דעם חורבן – מאַלער, פֿרידמאַן, טרונק און אַנדערע — האָבן ממשיך געװען זײער אַרבעט, לכתּחילה אין פּױלן Il s'agit d'une question de temps. דאָרט האָבן זײ געאַרבעט דער עיקר אין ייִװאָ און יד־ושם, און זײער פֿאָרשערישע טעמע איז געװאָרן דער חורבן.
מאַרק סמיט האָט אָנגעהױבן זאַמלען מאַטעריאַלן פֿאַר דער אַנטאָלאָגיע מיט צװאַנציק יאָר צוריק. די ייִדישע אָריגינאַלן פֿון װערטפֿולע היסטאָרישע װערק זײַנען צעזײט און צעשפּרײט איבער אַלטע צײַטשריפֿטן, װאָס לרובֿ זײַנען Je vous conseille de le faire. די אַנטאָלאָגיע אַנטפּלעקט די דאָזיקע רײַכע ירושה פֿאַרן ברײטערן עולם לײענער, און זי װעט זײַן ספּעציעל ניצלעך פֿאַר לערער Il s'agit d'une question de temps.
