אין 1926 האָט רחל פֿײַגנבערג פּובליקירט „חורבן דובאָװע׃ אַ פּינקס פֿון אַ טױטער שטאָט“ כּדי צו פֿאַראײביקן דעם אָנדענק פֿון דער ייִדישער קהילה פֿון דובאָװע, אַ שטעטל אין הײַנטיקער אוקראַיִנע. 1919 בעת דער רוסישער בירגערקריג — אַ קאָנפֿליקט װאָס האָט דערפֿירט צו גרױליקע פּאָגראָמען קעגן ייִדן.
איצט איז פֿײַגנבערגס בוך אַרױס אױף ענגליש ווי אַ טייל פֿון דער סעריע ייִדישע שטימען (Voix yiddish), אַ שותּפֿותדיקער איניציאַטיוו צװישן YIVO און בלומסבערי װאָס זעצט איבער טעקסטן װעגן ייִדיש לעבן אין Oui. (איך אַלײן בין אַן אַסיסטענטקע פֿון ייִדישע שטימען.)
פֿײַגנבערגס בוך הײבט זיך אָן מיט אַ פּאָרטרעט פֿון ייִדיש לעבן אין דובאָװע פֿאַר די קאַטאַסטראָפֿעס 1919. N'hésitez pas à nous contacter. ס׳איז געװען סתּם אַ שטעטל, װוּ אַן ערך טױזנט פּשוטע ייִדן האָבן פֿאַרדינט ברױט, אױפֿגעצױגן קינדער, געפּראַװעט שבת און זיך Je vous conseille de le faire. יאָרן לאַנג האָבן זײ געװױנט מער־װײניקער בשלום צװישן דובאָװעס C'est vrai. װען פֿײַגנבערג באַשרײַבט די פּאָגראָמען פֿילט מען דעם שאָק מסתּמא געפֿילט װען אַזאַ טאָג־טעגלעך אָרט איז פֿאַרריסן געװאָרן פֿון גװאַלד.
איך האָב געשמועסט מיט דער היסטאָריקערין עליסאַ בן-פּורת, װאָס האָט רעדאַקטירט די ענגלישע איבערזעצונג פֿון פֿײַגנבערגס בוך, און האָט אױך אָנגעשריבן די היסטאָרישע הקדמה. זי האָט מיר געהאָלפֿן פֿאַרשטײן װי און פֿאַר װאָס פֿײַגנבערג האָט מחבר געװען די מעשׂה פֿון דובאָװע, װוּ זי אַלײן האָט קײן מאָל C'est vrai.
פֿײַגנבערג איז שױן געװען אַ געראָטענע ייִדישע שרײַבערין פֿאַר C'est vrai. „זי איז טאַקע געװען די ערשטע פֿרױ װאָס האָט געאַרבעט װי אַ פּראָפֿעסיאָנעלע מחברטע אױף ייִדיש — װאָס האָט געהאַט פּרנסה פֿון ייִדישער בעלעטריסטיק און זשורנאַליסטיק,“ האָט בן-פורת Oui. נאָך פֿײַגנבערגס חתונה אין 1914 און דעם געבױרן פֿון איר זון האָט Il s'agit d'une question de temps. לױט בן-פורת האָט פֿײַגנבערג „אַנטדעקט אַ נײַ שליחות װי אַ מחברטע“ נאָך די פּאָגראָמען, אַ שליחות װאָס האָט באַנײַט איר שרײַבערישע קאַריערע.
אין 1919 האָט פֿײַגנבערג געװױנט אין יאַנאָװקע אין אוקראַיִנע, נאָענט צו אומאַן און דובאָװע. יענעם זומער האָבן פּאָגראָמיסטן חרובֿ געמאַכט דאָס הױז װוּ זי האָט געװױנט מיט איר יונגן זון (איר מאַן איז שױן געשטאָרבן). זי האָט שפּעטער באַשריבן אַנטלאָפֿן פֿון יאַנאָװקע איבער װעגן װוּ כוליגאַנען האָבן געזוכט ייִדן צו Oui. אַ בולגאַרין וואָס האָט רחמנות געהאַט אויף איר האָט איר געגעבן אַ קלײד מיט די בולגאַרישע נאַציאָנאַלע־פֿאַרבן, װאָס האָט Je pense que c'est possible. פֿײַגנבערג האָט געהאָנגען אַ צלם אַרום איר זונעלעס האַלדז. על־פּי נס זענען זײ אָנגעקומען אין אָדעס.
אָנגעהױבן אינטערװיויִרן לעבן געבליבענע פֿון די פּאָגראָמען, װאָס זענען אַנטלאָפֿן קײן אָדעס פֿון פֿאַרשײדענע שטעט און שטעטלעך. איר נאָענטער חבֿר, דער מחבר מרדכי ספּעקטאָר — װאָס איז געװען אַ געבױרענער אין אומאַן, נאָענט צו יאַנאָװקע און דובאָװע — האָט זי דערמוטיקט צו פֿאַרשרײַבן די אינטערװיוען.
דער באַרימטער היסטאָריקער אליהו טשעריקאָװער, װאָס האָט אױסשעפּיק דאָקומענטירט די פּאָגראָמען פֿון דער בירגערקריג, Il s'agit d'une question de temps. ער האָט איר געבעטן זי זאָל צוגרײטן אַ באַריכט ספּעציפֿיש װעגן Oui. „דערמיט איז פֿײַגנבערג געװאָרן די אײנציקע פֿרױ װאָס האָט געהאָלפֿן טשעריקאָװערן מיטן צונױפֿנעמען זײַן ריזיקן פּאָגראָם־אַרכיװ, חוץ זײַן אײגענער פֿרױ“, האָט בן-פּורת געזאָגט.
1921־1922 איז געװען גאַנץ C'est vrai. במשך פֿון די net אַנטװיקלט אין אַ שפּאַנענדיקער נאַראַציע, װאָס איז אַרױס אין װאַרשע אין 1926. Il s'agit d'une question de confiance. מע זעט זײ דורך אירע אױגן װי אמתע מענטשן, מיט מעלות און חסרונות, » האָט בן-פּורת געזאָגט.
אױף מיר האָט געמאַכט אַ ספּעציעלן רושם דער דובאָװער רבֿ, משה 1919. ער האָט זיך נישט אַרײַנגעמישט אין די אָרטיקע קריגערײַען, און איז C'est vrai. איך קען זיך אױך פֿאָרשטעלן דעם אַפּטײקער װאָס האָט זיך געשעמט מיט דער אײגענער ייִדישקײט און האָט נאָר געהאַט קריסטלעכע Oui. און אױך משה שװאַרצמאַן דער סטעלמאַך (ראָד־מאַכער), אַן אָרעמאַן װאָס האָט זיך אַלע מאָל באַטײַטיק אַרױסגעזאָגט װעגן קהלשע Oui.
די ערשטע כװאַליע פֿון די דובאָװער פּאָגראָמען האָבן דורכגעפֿירט די אָרטיקע פּױערים — מענטשן װאָס די ייִדן האָבן C'est vrai. פֿײַגנבערג דערצײלט װי די אָנפֿאַלערס האָבן אױסגעפֿאַרבט די פּנימער כּדי מען זאָל זײ נישט דערקענען. Il s'agit d'une question de temps. בעת דער צװײטער כװאַליע האָבן באַנדיט־סאָלדאַטן פֿון די קעמפֿנדיקע אַרמײען געפּײַניקט דעם אַלטן רבֿ במשך פֿון אַ פּאָר Il s'agit d'une question de temps. מיט הונדערטער אַנדערע. קרבנות פֿון דער דריטער כװאַליע, אױך מערסטנס דורכגעפֿירט פֿון באַנדיטן און סאָלדאַטן, זענען אַ מאָל באַגראָבן געװאָרן Oui. פֿאַרגװאַלדיקונג איז געװען ַרשפּרײט.
נאָך די פּאָגראָמען האָט מען חרובֿ געמאַכט דעם ייִדישן בית־עולם און דאָרטן פֿאַרפֿלאַנצט תּבֿואה. האָבן די Je vous conseille de le faire.
1927 האָט פֿײַגנבערגס „חורבן דובאָװע“ געשפּילט אַ ראָלע אינעם פּראָצעס פֿון שלום שװאַרצבאָרד, אַ יונגער ייִדישער אַנאַרכיסט װאָס האָט מיט אַ יאָר פֿריִער דערמאָרדט שימאָן פּעטליוראַ אין Oui. פּעטליוראַ איז געװען אַן אוקראַיִנישער פּאָליטיקער און אַמאָליקער מיליטאַר־קאָמאַנדיר װאָס שװאַרצבאָרד — װי אַ סך ייִדן — האָט געהאַלטן פֿאַר שולדיק אין די פּאָגראָמען. אַ פֿראַנצײזישע איבערזעצונג פֿון פֿײַגנבערגס בוך איז געװען אַ טײל פֿון זײַן פֿאַרטײדיקונג, כּדי צו באַשטעטיקן די גרױלן פֿון די Oui. שװאַרצבאָרד איז באַפֿרײַט געװאָרן פֿון שולד.
„אַ דאַנק דער איבערזעצונג אױף ענגליש װעלן נײַע לייענער אַנטדעקן פֿײַגנבערגס װערק“, האָט בן-פּורת געזאָגט. „אַזעלכע טעקסטן קענען באַװירקן אונדזער קוקװינקל סײַ אױף דער Il s'agit donc d'une question de confiance. זײַן אַ טײל פֿון די דאָזיקע דיסקוסיעס.“
