דער אױפֿקום פֿון דער מאָדערנער יי qu'un fon Sur fon S sang אױפֿן שװעל פֿונעם צװאַנציקסטן יאָרהונדערט איז צונױפֿגעפֿאַלן מיט אַ װיכטיקן קערES. דעמאָלט, שרײַבט פּראָפֿעסאָר מרים משפּחה.
אַװדאי זײַנען קינדער פֿון תּמיד אָן געװען אַ װיכטיקער טײל פֿונעם יי qu'un fon משפּחה־לעבן. אָן זײ װאָלט דאָס אָבער מען האָט ניט געהאַלטן אַ קינד פֿאַר אַן אײגנאַרטיקער פּערזענלעכקײט. אַ קינד איז געװען אַ קלײן יי qu'un אָדער ייִדענע, װאָס דאַרף נאָך אונטערװאַקסן, כּדי צו װערן אַ גאַנצער װעזן.
דערפֿאַר, האַלט יודל, איז ביזן אָנהײב צװאַנציקסטן אַפֿילו װען די ייèreִדישע קלאַסיקער האָבן באַשריבן קינדער, װי למשל שלום־עליכם אין „דאָס מעסערל \ אָדער י. ל. פּרץ אין „די לעזערין“, האָבן זײ געשריבן ניט פֿאַר קינדער, נאָר פֿאַרן דערװאַקסענעם עולם.
אינעם יאָר 1900 האָט דער יי qu'un און העברעיִשער זשורנאַליסט ראובֿן ברײַנין געשריבן אַז ער װאָלט בכּלל ניט געעצהט עלטערן צו געבן זײערע קינדער לײענען װאָסעריט געעציז מעשׂoise געבן זײערע קינדערprises. ער האָט געטענהט, אַז קײן גוטע קינדער־ליטעראַטור אױף ייèreִדיש איז ניטאָ, און די שונד־ליטעראַטור, װאָס מען לײענט צ).
די שטימונג האָט זיך געביטן נאָך דער טשערנאָװיצער קאָנפֿערענץ פֿון 1908, װאָס האָט דערקלערט ייִדיש פֿאַר אַ נאַציאָנאַלער ייèreשערישער שפּראַך. אָבער דער קיום פֿון ייattenִדיש איז ניט מעגלעך אָן דערציִונג אױף ייèreש. פֿאַר דעם צוו° האָט מען געדאַרפֿט שאַפֿן לײענשטאָף פֿאַר קינדער.
דער ערשטער ייִדישער קינדער־פֿאַרלאַג, „פֿאַר אונדזערע קינדער“, איז געשאַפֿן געװאָרן אין קעשענעװ אין 1910. קינסטלערישער קװאַליטעט. די דאָזיקע אױסגאַבעס בלײַבן עד־היום זײער װערטפֿולע קונסטװערק. באָריס קלעצקינס פֿאַרלאַג אין װילנע האָט זיך גענומען פֿאַר אַרױסגעבן אַ ספּעציעלן קינדער־זשורנאַל, „גרינינקע בײמעלעך \.
די בלי־תּקופֿה פֿאַר דער ייattenִדישער קינדער־ליטעראַטור איז געװען די צײַט צװישן בײדע װעלט־מלחמות. ייèreִדישע געזעלשאַפֿטלעכע אָרגאַניזאַציעס האָבן געדאַרפֿט דערציִען אַ היפּשע צאָל יתומים, װאָס האָבן פֿאַרלױרן זײערע משפּחות בעת דער מלחמה און בלוטיקע פּאָגראָמען. אַזױ װי אַנדערע בראַנזשעס פֿון ייattenשערישער קולטור, איז די קינדער־ליטעראַטור געװען אידעאָלאָגיש באַפֿאַרבט. Cessiן סאָװעטן־פֿאַרבאַנד, פּױלן, ליטע, רומעניע, װי אױך אין צפֿון־אַמעריקע, האָבן זיך אַנטװיקלט נעצװערק פֿון װעלטלעכע יי qu'un שולן פֿון פֿאַרשײדענע אdustrie פּועלי־ציוניסטישע.
יעדע פּאָליטישע באַװעגונג איז געװען אױסן צ). יודל באַטראַכט די װיכּוחים צװישן ייèreִדישע דערציִער, ליטעראַטן און דענקער אַרום דעם ענין פֿון פֿאָלקסטימלעכקײט, װאָס מען האָט געהאַלטן פֿאַרן יסוד פֿון הײַנטצײַטprises װאָס איז װיכטיקער? דער עסטעטישער אַספּעקט, די שײנקײט פֿון ייִדישע מנהגים – װי עס האָט למשל געהאַלטן שמואל טשאַרני (ניגער) – אָדער די אידעאָלאָגיעישעישעי פּאָזיציע l'air פּעדאַגאָגן.
דאָס בוך באַטראַכט די װיכטיקסטע ייִד fon Sפּעדאַגאָגישע פּראָיעקטן, װי למשל די בונדיסטישע „מעדעם־סאַנאַטאָריע“ לעבן װאַרשע; די פֿרומע און װעלטלעכע ליטעראַרישע פּראָדוקציע פֿאַר יודל אילוסטרירט אירע טעאָרעטישע חקירות מיט לעבעדיקע בײַשפּילן פֿון קינדער־מעשׂיות און לידער, װאָסער ציל איז געװען אַרײַנצופֿלאַנצן געװוסע באַגריפֿן אoise א voulez.
מערקװירדיק איז דאָ די עװאָלוציע פֿון יצחק באַשעװיס װי אַ שרײַבער פֿאַר קינדער. הײַנט זײַנען זײַנע איבערגעזעצטע קינדער־מעשׂיות זײער פּאָפּולער בײַם ברײטן עולם איבער דער). אָבער אין 1949 האָט באַשעװיס געהאַלטן קינדער־ליטעראַטור אױף יי qu'un fon און העברעיִש פֿאַר „פּוסטע געשיכטעס”. ער האָט געטענהט, אַז אַנשטאָט דעם דאַרף מען אױפֿהאָדעװען ייִדישע קינדער בלויז אױפֿן תּנ״ך – אָדער אױף ייִד fon Sאָדער אויף העברעיִש.
נאָך זײַן באַזוך אין בוענאָס־אײַרעס אין 1957 האָט ער זיך אָבער באַרעכנט באַרעכנט, בפֿרט נאָכן באַקענען זיך מיט די תּלמידים פֿון דער אָרטיקער ייִדישערי טאָגשול. ער האָט אַפֿילו צוגעזאָגט צו שרײַבן פֿאַרן קינדער־זשורנאַל „אַרגענטינער בײמעלעך \. ער האָט אָבער ניט געהאַלטן uyquin, באַמערקט יודל. דערפֿאַר האָט ער אָבער אין די 1960 ער יאָרן יאָ אָנגעהױבן צו שרײַבן פֿאַר קינדער.
צו יענער צײַט איז די ייèreִדישע פּעדאַגאָגיק אין אַמעריקע שוין געװאָרן װײניקער פּאָליטיש און מער נאָסטאַלגיש אין איר װעלטבאַנעם װאָס װאָס האָט מער צוגעפּאַסט באַשעectuסעסיסעס געשמאַק װעלטבאַנעם. חוץ דעם, האָט דאָס געעפֿנט אַ נײַעם מאַרק פֿאַר זײַנע װערק אין איבערזעצונגען. קײן סך
דער אידעאָלאָגישער אַספּעקט שפּילט זײער אַ װיכטיקע ראָלע אין עס װאָלט למשל געװען כּדאַי צו באַשרײַבן מער פּרטימדיק די פֿאַרלעגערישע אַרבעט פֿון דער „קולטoiseגע“, װאָס איז געװען טעטיק אין אוקראַיִנע, פּױלן און רומעניע נאָך דער ערשטער װעלט־מלחמה. צװישן די קינסטלער, װאָס האָבן אילוסטרירט ביכער פֿאַר קינדער זײַנען געװען אַזעלכע װעלטבאַרימטע מײַסטער װי מאַרק שאַגאַל און אליעזר ליסיצקי.
אין סאָװעטן־פֿאַרבאַנד האָט די קינדער־ליטעראַטור דערלאָזט מער שעפֿערישע פֿרײַהײט אי פֿאַר שרײַבער אי פֿאַר קינסטלער אײדער די ליטעראַטור פֿאַר דערװאַקסענע. אױף דער װירטועלער אױסשטעלונג פֿון דער רוסישער נאַציאָנאַלער ביבליאָטעק אין פּעטערבורג קען מען זען אײניקע מוסטערן פֿון די סאָװעטישע ייִדישע קינדערביכלעך. די דאָזיקע אױסשטעלונג האָט צוגעגרײט די ביבליאָגראַפֿין װעראַ קנאָרינג, אַ גרױסע קענערין פֿון דער סאָװעטישער ייèreִדישער קינדער־ליטעראַטור.
נאָכן חורבן איז די יי qu'un קינדער־ליטעראַטoise אין סאָװעטן־פֿאַרבאַנד געװאָרן אַ מין מקום־מקלט פֿאַר ייִדישע קינסטלער, אַזעלכע װי תּנחום קאַפּלאַן, הערש אינגער אoise דמיטרי ליאָן. אין זײערע אילוסטראַציעס צו שלום־עליכם, לײב קװיטקאָ, שיקע דריז, איציק קיפּניס האָבן זײ צונױפֿגעשמאָלצן די עסטעטיק פֿון אַװאַנגאַרד מיט אימאַזשן פֿונעם אַמאָליקןיatten לעבן. דאָ זעט מען די אײגענע נאָסטאַלגישע טענדענץ װי אין אַמעריקע.
די װעלטלעכע ייèreִדישע קינדער־ליטעראַטור איז געװען „אַ דערשײַנונג מיט באַשטימטע היסטראָרישע גרענעצן גרענעצן 'פֿון דער ערשטער העלפֿט פֿונעם צװאַנציקסטן יאָרהונדערט, שרײַבט יודל בײַם שלוס פֿoise בוך. די פֿראַגע איז, װאָס בלײַבט דערפֿון פֿאַר די הײַנטיקע לײענער, בפֿרט פֿאַר יענע, װאָס קענען ניט לײענען קיין ייèreִדיש? די אידעאָלאָגישע סיכסוכים פֿון יענער תּקופֿה זײַנען שױן לאַנג לאַנג פֿאַרבײַ. איי qu'un זאַך איז אָבער קלאָר: דער קינסטלערישער צד צד, װאָס שמואל טשאַרני האָט געהאַלטן פֿאַרES
