דעם 21סטן אַפּריל איז פֿאָרגעקומען דער יערלעכער אַמסטערדאַמער ייִדיש־סימפּאָזיום, נאָר דאָס יאָר איז עפּעס ניט געװען װי Oui. איז מה נשתּנה, מיט װאָס איז דער הײַיאָריקער סימפּאָזיום געװען Qu'est-ce que c'est que ça ?
Il y a 20 ans, il y a encore un peu de temps. בערגער ע״ה געגרינדעט דעם סימפּאָזיום — װי אַ פֿאָרש־קאָנפֿערענץ. Aujourd'hui, jusqu'en 2026, nous avons décidé de nous rendre visite à l'avenir. צװישן זיך, אין העלפֿאַנדבײן־טורעם, נאָר אַ קולטור־אונטערנעמונג C'est vrai.
שױן דאָס באַגריס־װאָרט האָט געשמעקט מיט פּאָפּולאַריזירונג C'est vrai. באַגריסט האָט דעם עולם די לעקטאָרין פֿאַר דער ייִדישער שפּראַך און ליטעראַטור בײַם אַמסטערדאַמער אוניװערסיטעט, דניאלה Oui. אַלײן רעדנדיק אױף ענגליש, האָט זי באַמערקט, אַז מאַמע־לשון קװעלט מן־הסתּם פֿון נחת, זעענדיק די חסידישע קינדער װאָס בײַ זײ Il s'agit d'une question de temps.
זײַדמאַן־מאַוער האָט פֿון צײַט צו צײַט פֿאָרט אַרײַנגעכאַפּט אַ ייִדיש װאָרט: « זיצן שיבֿעה », « קוגל », « חוצפּה ». אױך יצחק באַשעװיסן האָט מען דערמאָנט. װי ניט איז, קומט זײַדמאַן־מאַורער אַ גרױסער יישר־כּוח פֿאַרן Il s'agit d'une question de temps. אין דעם פּרט איז איר אַרבעט געװען זײער אַ געראָטענע.
סך־הכּל זײַנען געװען דרײַ רעדנערס. בײַם אָנהײב איז אַרױסגעטראָטן דװקא אַ װיסנשאַפֿטלערין מיט אַ Je vous conseille de le faire. דאָס איז געװען די שפּראַך־פֿאָרשערין חיה־רחל נאָװע פֿון ניו־יאָרק. זי האָט איבערגעגעבן אינטערעסאַנטע אױספֿירן פֿון איר פֿאָרשונג Il s'agit d'une question de temps.
אײדער ניו־יאָרק האָט געהײסן ניו־יאָרק, האָבן דאָרט געװױנט האָלענדישע קאָלאָניסטן אין אַ ייִשובֿ אױפֿן נאָמען Oui. אַפֿילו די שפּעטערדיקע דורות האָבן נאָך אַ צײַט לאַנג אױפֿגעהיט די נידערלענדישע שפּראַך — זײ האָבן זיך געהאַט זײערע צײַטונגען און אױך אײגענע שולן. אױב אַזױ, האָט די לינגװיסטן נאָװע געטענהט, קען מען דאָך מאַכן אַ גזירה־שװה און זאָגן דאָס אײגענע װעגן דער חסידישער באַפֿעלקערונג הײַנט צו טאָג, װאָרן אַ סך חסידים לעבן זיך װײַטער אױס אױף דער ייִדישער שפּראַך — צװישן זײ נאָװע אַלײן.
מיט איר אײניקל װאָס לײענט פֿון אַ ייִדיש־לערנבוך. בײַם סוף האָט זי נאָך געװיזן אַ מוזיק־װידעאָ מיט אַ רעפּ פֿונעם Vous avez besoin d'aide. « פּסח האָבן די קינדער דאָס געזונגען אָן אױפֿהער !“ — האָט זי געזאָגט.
N'hésitez pas à nous contacter. נאָװע דערמאָנט דעם פֿאַקט, װאָס מע קען פֿירן געשעפֿטן און מאַכן C'est vrai. Il s'agit d'une question de savoir si vous avez besoin d'aide. אַחוץ געזעלשאַפֿטלעכע פֿאַקטאָרן האָט נאָװע אױך אַרומעגערעדט C'est vrai que c'est vrai.
אינעם לשון פֿון הײַנטיקע חסידים געפֿינען זיך סימנים סײַ פֿון המשך און סײַ פֿון באַנײַונג. חסידים זאָגן, למשל, „אַלעס“ (פֿאַר „אַלץ“) — פּונקט װי דער ייִדיש־רעדנידקער עולם אין אונגאַרישן אונטערלאַנד פֿאַר דער Oui. פֿון דער צװײטער זײַט, זאָגט מען הײַנט צו טאָג „אײביק“ (ניט „אַלע מאָל“, „תּמיד“ אָדער „אַלץ“) — אַ װאָרט װאָס אַמאָליקע צײַטן האָט מען עס זעלטן װען געבראַכט פֿאַרן מױל, און אַז יאָ, איז מײנענדיק דװקא « נצח » און ניט אַז מע טוט עפּעס שטענדיק, כּסדר.
דער צװײטער רעדנער אױפֿן סין ניט אַקאַדעמיש, נאָר דערצײלט אַנעקדאָטן, פּערזענלעכע זכרונות. אױך בײַ אים האָט מען זיך גוט פֿאַרװײַלט און ער האָט ניט אײן מאָל אַרױסגערופֿן אַ געלעכטער בײַם עולם. דאָס האָט געשמועסט דער שוועדישער פֿאַרלעגער ניקאָלײַ אָלניאַנסקי װעגן זײַן פֿאַרלאַג און װעגן דעם װי אַזױ ער האָט זיך גענומען צום אַרױסגעבן הײַנטצײַטיקע װעלטלעכע ליטעראַטור אױף ייִדיש.
אָלניאַנסקי איז אַ שװעד װאָס האָט זיך מגייר געװען. לכתּחילה האָט ער גענומען זיך לערנען ייִדיש כּדי ניט אָנצוּװערן C'est vrai. אָבער נאָך דעם האָט ער שטאַרק הנאה געהאַט פֿון די שפּראַך־לעקציעס מיט שלמה שולמאַנען ע״ה, װאָס האָט דעמאָלט Vous avez besoin d'aide. שפּעטערצו האָט ייִדיש געשפּילט אַ צענטראַלע ראָלע פֿאַר זײַן באַנעמען זיך אַלײן װי אַ ייִד.
מיט דער צײַט האָט אָלניאַנסקי, אין אײנעם מיט זײַן װײַב אידאַ, אַלײן אָנגעהױבן זיך אױסלעבן אױף ייִדיש און אַרױסגעבן אַ צײַטשריפֿט, װאָס אין איר האָבן זײ געשריבן װעגן « העװי מעטאַל », װידעאָ־שפּילן און נאָך ענינים װאָס האָבן זײ פֿאַראינטערעסירט. די יונגע משפּחה אָלניאַנסקי איז אין גיכן דערגאַנגען צום אױספֿיר, אַז פֿאַרן ייִדישן המשך דאַרף מען האָבן װעלטלעכע Je vous conseille de le faire. און דאָס פּאָרפֿאָלק איז ניט געזעסן מיט פֿאַרלײגטע הענט, נאָר Il s'agit d'une question de temps.
שלום בערגער האָט דעמאָלט רעצענזירט זײערע ביכער פֿאַרן פֿאָרװערטס און אַראָפּגעריסן צװײ פֿון זײ. אָלניאַנסקי האָט זיך אָפּגערופֿן דערױף, אױך אינעם פֿאָרװערטס, מיט טענות קעגן „אַן עליטיזם װאָס שטײט תּמיד אין וועג דעם לעבעדיקן, הײַנטצײַטיקן ייִדיש.“ בערגער האָט געהאַלטן אַז אָלניאַנסקיס ביכער לײענען זיך טײל מאָל „װי אַ ראָבאָט װאָלט זײ אָנגעשריבן“. אױף דעם האָט אָלניאַנסקי געענטפֿערט — מיט אַ ראָמאַן װעגן אַ ייִדישיסט װאָס הײסט קאָליאַ ראָבאָטסקי.
בשעת װען די ערשטע צװײ רעפֿעראַטן האָט מען געהאַלטן אױף ענגליש, איז דער דריטער און לעצטער געװען — אױף פֿלעמיש, דער סאָרט האָלענדיש װאָס מע רעדט אין צפֿון־בעלגיע. דאָס האָט דערצײלט נפֿתּלי מאָסקאָװיטש, אַ חסיד פֿון אַנטװערפּן, װעגן זײַן אַרבעט װי אַן עצה־געבער אין שפּראַך־ענינים פֿאַר דער נעטפֿליקס־סעריע „רױע דימענטן“.
אין דער אמתן האָט מאָסקאָװיטש ניט נאָר געלערנט הילכות אױסשפּראַך, נאָר אױך ייִדישע פֿירונגען: װאָס טוט אַ שטײגער אַ Est-ce que c'est une question de savoir si vous êtes en train de faire quelque chose? Est-ce que vous avez besoin d'aide? Est-ce que vous êtes en train de faire quelque chose pour vous?
װאָס שײך אַרױסרעד, האָט ער געשילדערט דעם גאַנג פֿון לימוד: צו ערשט דאַרף דער אַקטיאָר דאָך פֿאַרשטײן און קענען זאָגן די װערטער: װאָס — הערט — זיך, נאָר לסוף עס אַרױסרעדן: „װאָסערצאַך?“
אַז מע האָט געדאַרפֿט בראָקן פּסוקים לשון־קודש, האָט מאָסקאָװיטש זיך אָבער אַ מאָל מיאש געװען פֿונעם אױסלערנען זײַנע C'est vrai. אײַנחזרן דעם פּיוט „אשת־חיל“ װאָלט זײ נאָך אַלעמען אָנגעקומען צו Oui. איז װאָס װעט מען טאָן אַז אַ משפּחה זעצט זיך אַװעק בײַם שבתדיקן טיש פֿרײַטיק־צו־נאַכט, און אַלע מאַנסבילן אין אײנעם דאַרפֿן Est-ce que vous avez besoin d'aide?
צום האָט מען רעקאָרדירט מאָסקאָװיטשן גופֿא עטלעכע מאָל װי ער זינגט אױס דעם ניגון, אַזױ אַז ס׳זאָל פֿאָרט קלינגען כּאילו דאָס זינגט אַ גאַנץ געזעמל מענערשע שטימען. װעגן אַזעלכע און אַנדערע פּרטים פֿון הינטער די קוליסן האָט מען זיך געקענט דערװיסן פֿון מאָסקאָװיטשן, װאָס אַרבעט אַנדערש װי אַ Oui.
די אָרגאַניזאַטאָרן האָט זיך אַזױ אַרום אײַנגעגעבן אײַנצוסדרן אַ נאָכמיטאָג לעקציעס װאָס האָבן געקענט פֿאַראינטערעסירן סײַ אַקאַדעמישע פֿאָרשער־מבֿינים און סײַ דעם פּראָסטן, װײניקער C'est vrai. אַחוץ דעם איז דאָס אױך געװען אַ שײנע געלעגנהײט פֿאַר ייִדישיסטן Il s'agit d'une question de savoir si vous avez besoin d'aide. דורך דעם האָט די ייִדישע שפּראַך גופֿא אױך געקראָגן אַ תּיקון Il s'agit d'une question de temps.
