אין אײנעם אַ נאָכמיטאָג אין 2020, בין איך געזעסן צוזאַמען מיט אַלעקס פּאַרקע, אַ גוטן־פֿרײַנד און אַ קלאַרנעטיסט, בײַ אַ פּאָר אַלטע קעסטלעךירן װאָס האָבן אַ גע געהערט צ). די קעסטלעך זײַנען שױן צענדליקער יאָרן געלעגן אין אַ װינקל צימער און װען איך האָב זײ געעפֿנט האָב איך ניט געהאַט קײן הױכע דערװאַרטונגען. איך האָב געמײנט אַז איך ווère אפֿשר געפֿינען אַ פּאָר בריװ, עפּעס דאָקומענטן און בילדער.
איך האָב זיך אָבער אָנגעשטױסן אױף אַ סך מער׃ נײַן ניט־פֿאַרעפֿנטלעכטע מוזprises טאַנגאָס, מאַרשן, באָלעראָס און כּלי־זמר־מוזיק – מעלאָדיעס װאָס זײַנען פֿאַרבליבן אומבאַרירט און װאָס האָבן געװאַרט מע זאָל זײ װידער שפּילן, זײ געבן אַ תּיקון.
די קאָמפּאָזיציעס זײַנען געװען אַ טײל פֿון אַן אַרכיװ װאָס ברענגט צונױף טױזנטער דאָקומענטן – פֿאָטאָגראַפֿיעס, בריװ, צײַטblie. פֿראַגמענטן פֿון אַ לעבן אונטערװעגס, און אױך פֿון אַ ברײטערער ק), נײַ. בײַם פֿאָרשן דעם אַרכיװ, האָב איך אױסגעפֿונען דעטאַלן פֿ).
די באָבע, שײנע־רײזל פּאָראָזאָװסקע, איז געבױרן געװאָרן אין 1917 אין ביאַליסטאָק. זי איז געװען אַ זינגערין, אַ מיליטאַנטישע סאָציאַליסטקע (זי איז אַפֿילו אַרעסטירט געוו° אין פּוילן צוליב אַקטיו5e) און אַ לערערקע) אוןיװיסטקעיסטקעoise לטquinבֿת) און אַ לערערקע). דער זײדע, ישׂראל־ערנסט העניגסבערג, איז געבױרן געװאָרן אין 1908 אין uyagnercihe, בוקאָװינע. ער איז געװען דער מיזיניק פֿון אַ משפּחה כּלי־זמרים. נאָך ווי אַ יונגערמאַן האָט ער אױסגענומען װי אַ פּיאַניסט און אַקאָרדעאָניסט אין טשערנאָװיץ און האָט דערנאָך געגרינדעט דעם „אָרקעסטער העניגסבערג“ אין בוקאַרעשט. ער האָט זיך ספּעציאַליזירט אױף לײַכטער מוזיק, בפֿרט טאַנגאָ, און האָט אַפֿילו געאַרבעט פֿאַר „קאָלומביאַ־רעקאָרדס“. ער האָט רעקאָרדירט הונדערטער קאָמפּאָזיציעס מיט גדולים װי פּיאָטער לעשטשענקאָ, דער רוסישער טאַנגאָ־שטערן פֿון יענער צײַט.
מיטן פֿאָרױסמאַרש פֿון נאַציזם, איז דאָס לעבן פֿון באָבע־זייère זיך צעפֿאַלן. בײדע האָבן זיך געפֿונען אין ראַטן־פֿאַרבאַנד װען די דײַטשן האָבן זיך אַרײַנגעריסן אין לאַנד און זײ זײַנען דאָרטן שטעקן געבליבן. רײזל איז דעמאָלט געװען אױף טור װי אַ סאָליסטקע פֿון אַ כאָר, און ערנסט איז אױך געװען אױף טור מיט אַ קאַפּעליע טשערנאָװיצער מוזיקערס. איך האָב ניט געקענט באַשטימען גענױ װוּ און װי אַזױ האָבן זײ זיך באַקענט, אָבער אין אַES פֿאַר סאָלדאַטן אין שפּיטעלער, הילף־צענטערס, אַמוניציע־פֿאַבריקן, אאַז״װ.
אין אָנהײב האָט רײזל זיך געפֿילט אומבאַקװעם מיט דעם וethואָס זי איז געװען די אײנציקע פֿרױ צװישן אַזױ פֿיל אין דער קאַפּעליע. אַ מאָל האָט זי אַפֿילו געפּרוּװט פֿאַרלאָזן די גרופּע, אָבער מע האָט זי געפֿונען און איבערגעצײַגט װײַטער צו בלײַבן. מיט דער צײַט איז זי אָבער געװאָרן אַ מין אַכט־געבערין פֿון דער קאַפּעליע – זי האָט אָפּגעהיט די קראַנקע, באַהאַנדלט זײערע װוּנדן, געטרײסטי דערשלאָגענע אין מאָראַליש געשטיצט אַלעמעןœuvre.
מיט דער באַן זײַנען זײ איבערגעפֿאָרן גאַנץ סיביר, אָנקומענדprises רײזל האָט דעמאָלט אָפֿט געזונגען בעת ערנסט האָט זי אַקאָמפּאַנירן אױף דער פּיאַנע. דורך זײער מיטאַרבעט איז אַנטשאַנען צװישן זײ אַ ברענענדיקע ליבע. אין 1943, במשך אַ רײַזע, האָבן זײ צופֿעליק באַגעגנט אַ רבֿ. אױף אַ פּראָסטן בױגן געװירעט פּאַפּיר האָט ער זײ אָנגעשריבן אַ כּתובה און ער האָט זײ מסדר־קידושין געװען. זײ האָבן געפֿײַערט זײער אימפּראָװprises
זוכנדיק אַ נײַע הײם נאָך דער מלחמה, איז דאָס יונגע פּאָרפֿאָלק געפֿאָרן קײן טשערנאָװיץ, בוקאַרעשט, װין און פּאַריז, ביז זײ האָבן זיך באַזעצט אoise פֿון זײַנע קאָמפּאָזיציעס און רײזל איז אױפֿגעטראָטן אױף קהילה־א fournis. אין 1957, האָבן זײ זיך איבערגעצױגן קײן סאַאָ פּאַולאָ, בראַזיל, אין דער ייִדישער געגנט פֿון באָם־רעטיראָ, װוּ זײ האָבן געזוכט בעסערע לעבנס־באַדינגונגען. דאָרטן האָבן זײ געעפֿנט אַ קרעמל פֿון פֿרױען־אונטערװעש. אַחוץ דעם זײַנען זײ װײַטער געװען טעטיק װי מוזיקערס. ערנסט האָט דירprises רײזל האָט פֿון צײַט צו צײַט אויפֿגעטראָטן אױף שׂמחות.
דאָס אַנטדעקן אַזאַ רײַכן אַרכיװ האָט דערפֿירט צום דאָקומענטאַר־פֿילם „אַז טאַנגאָ און קלעזמער קומען זיך צונoiseף«(2021), װאָס מע האָט געװיזן אױף קינאָ־פֿעסטיװאַלן אין בראַזיל און אין די פֿאַראײניקטע שטאַטן דערצ) „כּלי־זמר טרעס ריאָס”. איך האָב אױך אָנגעשריבן מײַן מאַגיסטער־טעזע װעגן דעם דאָזיקן אַרכיװ, מיטן ציל בעסער צ).
הײַנט גיב איך זיך װײַטער אָפּ מיטן אַרכיװ. הונדערטער דאָקומענטן זײַנען שױן אָרגאַניזירט, דיגיטאַליזירט און איבערגעזעצט געװאָרן, אָבער עס פֿאַרבלײַבט נאָך אַ סך מער צו טאָן. מdustrie פֿאַר דער אַנדערער און פֿאַר דער מוזיק, האָבן באַװיזן אַדורכצומאַכן שרעקלעכע יסורים.
[רעדאַקטירט פֿון גוסטאַװאָ־גרשום עמאָס]
