Muestra Lingua : Lo ke kontáva la bavá… Un epizódyo d’istórya de la kristyandá : el pápa ke éra djudyó


Nous avons commencé, il y a quelques années maintenant, et sur la demande de lecteurs, la publication dans chaque livraison d’un court texte en judéo-espagnol d’Isacco Hazan qui, lu à haute voix par des personnes n’ayant pas de pratique, peut contribuer à les initier de façon plaisante. L’auteur s’est efforcé de restituer le plus fidèlement possible le climat dans lequel évoluaient les communautés juives de l’Empire ottoman. 

Nous ne publions pas de traduction intégrale mais quelques notes éclairantes. La graphie adoptée est celle de Vidas Largas. Nous suggérons aux débutants de lire lentement et en scandant, profitant des marques d’accentuation qui d’habitude ne sont pas indiquées.
La Rédaction

En la partída istórika del diksyonáryo “Larousse”, a la létra “V”, se mélda bácho el nombre “Victor” tréis pápas. El ke mos interésa es el treséro, yamádo “Victor III” el byenorózo Desiderio de Montecassino, nasído en Benavento (1027-1087), pápa en 1086 i 1087.
Desparesído sin dechár trása en 1087, úna leyénda kristyána lo dícho suvído a los syélos. ótra, mas realísta, ke se fué a bivír en una ízla lechána, pára kastigárse de los pekádos de la krisyandá. Una versyón - djudíya ésta- kónta :
En Almánya, Rav Chimón, konosído por sus piyutím, avíya dedikádo úno a su íjo, El Hanán. El téma éra ke al djudyó ke se alechó de los súyos, el Dyó lo ayúda a aboltár. La kriyatúra, sintyéndo estas palávras kantádas por su pádre se las avíya ambezádo ásta repetárlas kómo un papagéyko.
Al kumplír kuátro ányos, El Hanan kayó gravaménte hazíno. Después de un lárgo kóma, rekuvriyó la salú, kedándo amnéziko. La infirmyéra kristyána lo keríya kómo su própryo íjo. Profitándo de un moménto de inatensyón de los paryéntes, se avíya fuyído kon el, eskondyéndose en un monástero. El Hanan fué batizádo Felix i mandádo a Róma ánde lo izyéron papáz.Grásyas a su intelijénsya i a su umanízmo, yegó a la álta kárga de kardinál. Un ányo después de la muérte de Gregoire VII, el kardinál Felix fué elijído pápa i tomó el nómbre de Victor III.
De su vánda, la famíya después de avér alborotádo la sivdá entéra sin topár dingún indísyo, kyedó inkonsoláble.
Un díya, Victor III otorgó úna odiyénsa a éste mízmo Rav Chímon venído solisitár su intervensyón sérka del obíspo del yer ke avíya promulgádo un dekréto íniko kóntra la komunitá djudíya.
Al kúrso de la entrevísta, kresyó entre los dos ómbres un koryénte de estíma mutuál. El pápa prometyó al hahám la abrogasyón de akéya mezúra segregatórya. De mas manifestó el dezéo de resivírlo otrúna vez pára ke le prezénte las óvras de su kompozisyón.
La segúnda vijíta túvo lugár de manéra informál. Las palávras de una kópla paresyéron al pontífiko vinyéndo de su priméra tchikés. Vyéndo Rav Chimón detenérse de yorár, le demandó la razón. Al eskutchár la eksplikasyón, la memórya ke fin agóra faltó, se arebivyó. Victor III, gritánto del fóndo de su karasón se etchó en los brásos del vizitánte, yamándolo: 
“Papá, papá; oy me akódro ke al djudyó ke se alechó de los súyos, el Dyó lo ayúda a aboltár. De éste moménto a en delántre, máy no mos vámos a despartír.”
Pasáron unos kuántos díyas, Victor III fué buchkádo en tódas las pártes del payís sin ke aparéska.
Múntchos ányos después, en 1095, Rabi Chimón i su ijo fuéron matádos en el masákro del bódre del Rhin organizádo por los kruzádos de Urbain II.1
 

Pápa = le pape. Ne pas confondre avec papá, 
le père.                                                                   
meldár = Primitivement “prier, lire la prière,
méditer”. Par extension, lire. L’espagnol 
moderne, dans ce dernier sens, exprime leer.
dechár = laisser.
kastigárse = se punir
piyutím =  pluriel de piyut, chant liturgique.
el Hanán = prénom biblique, “le favori”, dans  Jérémie 35,4.
alechár = s’éloigner
kriyatúra = littéralement : créature, mais plus  généralement : enfant.
ambezár, déjà rencontré = apprendre.
papagéyko = petit perroquet.
kumplír = accomplir, entrer dans une nouvelle 
année.
eskondyéndose = se cachant (de eskondir).
vánda = côté, endroit.
alborotár = déranger, ameuter, chercher partout.
obíspo = évêque.
otorgár = accorder.
yer = lieu.
kresér = pousser, ici, naître.
tchikès = de chico, petit. Ici, sa jeunesse.
bódre = le bord.
kruzádos = les Croisés.

Comments